تاریخچه عطر در ایران ؛چگونگی شکل گرفتن عطر در ایران
عطر در ایران چگونه شکل گرفت؟ تاریخچه کامل از گلاب و عود تا ادکلن‌های امروز
مقدمه
وقتی از عطر حرف می‌زنیم، بیشتر ذهن‌ها به پاریس و ایتالیا می‌رود. اما خیلی پیش‌تر از آن که ادکلن‌های اروپایی به ویترین فروشگاه‌ها برسند، در ایران بخور، گلاب، مشک و عرقیات گیاهی بخشی از زندگی روزمره، دارو، مراسم مذهبی و تشریفات دربار بودند. تاریخچه عطر در ایران فقط یک داستان قدیمی نیست؛ ریشه بسیاری از نت‌هایی است که امروز در عطرهای لوکس و شرقی می‌بویید، مثل رز، عود، زعفران و کندر.
در این مقاله مسیر عطر در ایران را از دوران باستان تا بازار امروز دنبال می‌کنیم و در پایان چند عطر مدرن را معرفی می‌کنیم که همان حال‌وهوا را دارند. اگر دوست دارید پیش از ادامه با ساختار عطرها آشنا شوید، راهنمای نت‌ها و هرم بویایی عطر را هم ببینید.
جدول ۳۰ ثانیه‌ای: عطر در ایران در یک نگاه
| دوره | مواد و نوآوری شاخص | کاربرد اصلی |
|---|---|---|
| ایران باستان (هخامنشی) | کندر، بخور، روغن‌های معطر | آیین‌ها، دربار، معطر کردن فضا |
| دوره اسلامی (سده‌های ۴ تا ۵ هجری) | تقطیر گل، گلاب و اسانس رز | دارو، آیین، آشپزی، عطر |
| صفوی و قاجار | مشک، گلاب، عطردان‌های شیشه‌ای | دربار، عروس، هدیه، طب سنتی |
| قمصر و کاشان (سنتی تا امروز) | گل محمدی و گلاب‌گیری | گلاب، اسانس، صادرات |
| عصر حاضر | ادکلن و ادوپرفیوم برندهای جهانی | استفاده روزمره و لوکس |
۱. بوی خوش در ایران باستان: بخور، کندر و روغن‌های معطر
برای دوران باستان شواهد مستقیم از «ساخت عطر» به شکل امروزی کم است، اما شواهد استفاده از مواد خوشبو فراوان است. مرور تاریخی منتشرشده در ایران‌چمبر می‌گوید در منابع هخامنشی و متون یونانی و پهلوی نشانه‌های روشنی از علاقه ایرانیان به عطرها و بخورها دیده می‌شود و کاشت گیاهان معطر، تهیه روغن‌های خوشبو و بخورسازی در ایران باستان، به‌ویژه فارس، رایج بوده است.
یکی از مشخص‌ترین نمونه‌ها گزارش هرودوت است. او در فهرست مالیات‌های داریوش می‌نویسد اعراب هر سال هزار تالان کندر به دربار پارسی می‌پرداختند؛ رقمی که بنا به برآورد سایت لیویوس حدود ۲۵ تن می‌شود. این یعنی کندر آن‌قدر ارزشمند بود که در شمار هدایا و مالیات‌های شاهنشاهی ثبت می‌شد.
در این دوره عطر بیشتر به معنای بخور و ماده معطر آیینی بود، نه مایعی که امروز روی پوست می‌زنیم. با این حال همین مواد، مثل کندر، هنوز یکی از نت‌های اصلی عطرهای شرقی‌اند.
۲. ابن‌سینا و تقطیر گل: نقطه عطف گلاب و اسانس
پیش از تقطیر، عطرهای مایع معمولاً مخلوطی از روغن و گیاهان یا گلبرگ‌های له‌شده بودند. در منابع رایج، پزشک و دانشمند ایرانی ابن‌سینا (حدود ۳۷۰ تا ۴۲۸ هجری قمری، ۹۸۰ تا ۱۰۳۷ میلادی) به‌عنوان کسی معرفی می‌شود که روش تقطیر بخار را برای استخراج اسانس از گلبرگ‌ها اصلاح و توصیف کرد و آن را روی گل رز به کار برد. نتیجه دو چیز بود: اسانس غلیظ رز و گلاب، که ملایم‌تر بود و خیلی زود محبوب شد.
یک نکته دقیق‌تر برای مقاله‌نویسان: تقطیر پیش از ابن‌سینا هم وجود داشت. دانشمندانی مثل کندی (متولد ۲۰۱ هجری قمری، ۸۰۱ میلادی) درباره ساخت عطر و روش‌های تقطیر کتاب نوشته بودند. بنابراین دقیق‌تر است بگوییم ابن‌سینا این فناوری را در مورد گل رز اصلاح و جا انداخت، نه این‌که هیچ‌کس پیش از او تقطیر نمی‌دانست.
از آن‌جا، گلاب به آشپزخانه، طب سنتی، آیین‌های مذهبی و خانه‌های ایرانی راه یافت و روش تقطیر از طریق جهان اسلام به اروپا رسید.
۳. قمصر و کاشان؛ گلاب‌گیری که هنوز زنده است
اگر بخواهیم نمونه‌ای زنده از عطر سنتی ایرانی را ببینیم، باید به قمصر و کاشان برویم. بر اساس گزارش اطلس ابسکورا، هر سال از اردیبهشت تا خرداد گل محمدی در این منطقه چیده و به روش قدیمی «گلاب‌گیری» تقطیر می‌شود. حاصل کار هم اسانس غلیظ گل است که برای عطر ارزش دارد و هم گلاب که ارزان‌تر است و بیشتر در غذا و طب سنتی مصرف می‌شود.
جشنواره گلاب‌گیری قمصر هر سال بازدیدکنندگان زیادی را جذب می‌کند و بخشی از تولیدکنندگان هنوز با روش سنتی کار می‌کنند، هرچند برخی به روش صنعتی روی آورده‌اند. همین گزارش اشاره می‌کند که قمصر در گذشته گلاب مراسم شست‌وشوی کعبه را هم تأمین می‌کرده است.
دانستن این پیشینه کمک می‌کند بفهمیم چرا رز در عطرهای شرقی و لوکس جایگاه ثابتی دارد. اگر به نت رز علاقه دارید، راهنمای بهترین عطرهای رز دمشقی را بخوانید.
۴. صفوی تا قاجار: مشک، عروس و عطردان‌های شیشه‌ای
پژوهشگران دانشگاه‌های آکسفورد و کمبریج که بوی و عطر را در هنر و فرهنگ ایرانِ صفوی تا قاجار بررسی می‌کنند، می‌گویند عطرها در زندگی روزمره جاری بودند: برای معطر کردن لباس شاهان، آماده‌سازی عروس‌ها، درمان و حتی هدیه سیاسی. مشک گران‌ترین ماده معطر آن زمان بود که از هیمالیا وارد می‌شد و چون کمیاب بود، بین حکومت‌ها هدیه رد و بدل می‌شد.
پژوهش دیگری درباره عطردان‌های شیشه‌ای نشان می‌دهد ایران یکی از مراکز مهم تولید شیشه‌های عطر بوده و در دوره‌های مختلف شکل و نقش این ظرف‌ها تفاوت‌های اساسی داشته است. یعنی عطر نه فقط بو، که یک هنر دیداری و کالای لوکس هم بود.
در همین دوران ارتباط با اروپا بیشتر شد. ورود عطر و ادکلن الکلی اروپایی در این بستر قرار می‌گیرد و به‌تدریج بخشی از جای عطرهای روغنی و عرقیات سنتی را گرفت. اگر مشک و عنبر برایتان جذاب است، مقاله عطرهای مشکی ادامه خوبی برای مطالعه است.
۵. از عطاری تا ویترین برندهای جهانی
در دهه‌های اخیر بازار عطر ایران بیشتر از برندهای فرانسوی و ایتالیایی شکل گرفته است. گزارش پرمیوم بیوتی نیوز می‌گوید در این بازار برندهای فرانسوی و ایتالیایی غالب‌اند و تقلبی‌ها هنوز رایج. یورونیوز هم نوشته بود اسانس گل ایرانی بیشتر به فرانسه برای ساخت عطر و کرم می‌رود و عطرهای فرانسوی دوباره به ایران برمی‌گردند؛ تصویری جالب از چرخه‌ای که رز ایرانی را به ادکلن‌های امروز می‌رساند.
نتیجه این‌که خریدار امروز ایرانی با دو دنیا روبه‌رو است: عطرهای سنتی مثل گلاب، عرقیات و عطرهای روغنی، و ادوپرفیوم‌های برندهای جهانی که با خود مشکل اصالت را هم می‌آورند. برای این بخش، راهنمای تشخیص عطر آمواج اصل از تقلبی نمونه‌ای از روش بررسی اصالت است.
نت‌های تاریخی که امروز هم در عطرها می‌بویید
- رز و گلاب: یادگار گلاب‌گیری و گل محمدی؛ در عطرهای گلی و گلی-میوه‌ای حضور دارد.
- کندر و بخور: میراث بخورهای آیینی؛ در عطرهای شرقی و دودی دیده می‌شود. عطرهای بخور و عود را ببینید.
- عود: ماده‌ای لوکس برای عطرهای گرم و ماندگار. راهنمای بهترین عطرهای عود
- زعفران: ادویه‌ای ایرانی که در عطرهای مدرن حس لوکس و گرم می‌دهد. بهترین عطرهای زعفرانی
عطرهای امروز با حال‌وهوای عطر ایرانی
۱. عطر پارفومز د مارلی دلینا (Parfums de Marly Delina)
دلینا در غلظت ادوپرفیوم و در گروه بویایی گلی-میوه‌ای با طبعی معتدل، در سال ۲۰۱۷ عرضه شد. نت‌های اصلی آن لیچی، ریواس، برگاموت، رز ترکی، گل صدتومانی، وانیل، کشمیران، مشک، سدر و وتیور هستند و این عطر زنانه است. برای بانوان ۲۰ تا ۴۰ ساله که حس رز و گلاب را در قالبی مدرن می‌خواهند مناسب است. ماندگاری آن بالا و پخش بویش خوب است.
نقطه قوت: رز مدرن و میوه‌ای که هم جوان‌پسند است و هم لوکس.
نقطه ضعف: محبوبیت زیاد که باعث رواج نمونه‌های تقلبی شده است.
۲. عطر آمواج اینترلود من (Amouage Interlude Man)
اینترلود من در غلظت ادوپرفیوم و در گروه بویایی شرقی-ادویه‌ای با طبعی گرم، در سال ۲۰۱۲ عرضه شد. نت‌های اصلی آن برگاموت، پونه‌کوهی، فلفل جامائیکایی، کندر، عنبر، عود، چرم، پچولی، صندل و اوپوپاناکس هستند و این عطر مردانه است. برای آقایان ۳۰ تا ۵۰ ساله که عطری غلیظ، دودی و شبیه حال‌وهوای بخور می‌خواهند و در فصل‌های سرد استفاده می‌کنند مناسب است. ماندگاری بسیار بالا و پخش بو قوی است.
نقطه قوت: شخصیت دودی و منحصربه‌فرد که با هیچ عطر رایجی اشتباه گرفته نمی‌شود.
نقطه ضعف: برای روزهای گرم و محیط‌های بسته خیلی سنگین است.
۳. اینیشیو عود فور گریتنس (Initio Oud for Greatness)
این عطر در غلظت ادوپرفیوم و در گروه بویایی شرقی-چوبی با طبعی گرم، در سال ۲۰۱۸ عرضه شد. نت‌های اصلی آن زعفران، جوزهندی، اسطوخودوس، عود، پچولی و مشک هستند و این عطر یونیسکس است. برای افراد ۳۰ تا ۵۰ ساله که به زعفران و عود علاقه دارند ولی نسخه‌ای مدرن‌تر و کمتر سنتی را ترجیح می‌دهند مناسب است. ماندگاری بسیار بالا و پخش بو قوی است.
نقطه قوت: ترکیب زعفران و عود با بافتی لوکس.
نقطه ضعف: قدرت زیاد آن که پاشش کم را ایجاب می‌کند.
INITIO PARFUMS PRIVES - Oud for Greatness
نکات خرید هوشمندانه برای عاشقان عطرهای شرقی
۱. اصالت را بسنجید. از فروشگاه معتبر بخرید و روی کد بچ، پمپ و بسته‌بندی دقت کنید.
۲. اول نمونه امتحان کنید. عطرهای رزی و عودی روی پوست‌های مختلف متفاوت درمی‌آیند. راهنمای خرید دکانت را بخوانید.
۳. فصل را در نظر بگیرید. عطرهای عودی و دودی برای پاییز و زمستان بهترند و رزهای سبک‌تر برای بهار.
۴. چند ساعت صبر کنید. نت‌های پایه مثل عود و مشک بعد از دو تا سه ساعت خودشان را نشان می‌دهند.
کدام عطر برای شما مناسب‌تر است؟
اگر عاشق گلاب و رز هستید… دلینا نزدیک‌ترین انتخاب به حس رز در قالب مدرن است.
اگر بوی بخور و کندر را دوست دارید… اینترلود من انتخاب مناسبی است.
اگر زعفران و عود می‌خواهید… عود فور گریتنس را امتحان کنید.
جمع‌بندی
عطر در ایران از بخور و کندر دربار هخامنشی شروع شد، با گلاب‌گیری و تقطیر در دوره اسلامی به اوج رسید، در عصر صفوی و قاجار با مشک و عطردان‌های شیشه‌ای رنگ لوکس گرفت و امروز در قالب ادوپرفیوم‌های جهانی ادامه دارد. نت‌های رز، کندر، عود و زعفران پلی میان همین تاریخ و عطرهایی هستند که امروز می‌خریم. پیش از خرید، نمونه امتحان کنید و اصالت را بسنجید؛ برای شروع می‌توانید راهنمای خرید عطر اورجینال را ببینید.
برای مشاهده مجموعه کامل عطرهای اورجینال، از فروشگاه عطر لیلووا دیدن کنید.
سوالات متداول (FAQ)
۱. تاریخچه عطر در ایران از چه زمانی شروع می‌شود؟
شواهد استفاده از بخور و مواد معطر به ایران باستان و دوره هخامنشی می‌رسد، اما عطر مایع و گلاب به شکل امروزی بیشتر در دوره اسلامی شکل گرفت.
۲. ابن‌سینا چه نقشی در عطرسازی داشت؟
در منابع رایج او را کسی می‌دانند که تقطیر بخار را برای گل رز اصلاح و توصیف کرد و به تولید اسانس و گلاب رسید. البته تقطیر پیش از او هم شناخته شده بود.
۳. چرا قمصر و کاشان برای گلاب معروف‌اند؟
گل محمدی این منطقه هر سال در اردیبهشت و خرداد برداشت و به روش سنتی گلاب‌گیری تقطیر می‌شود و جشنواره گلاب‌گیری قمصر هم به شهرت آن کمک کرده است.
۴. تفاوت عطر سنتی ایرانی با ادکلن امروزی چیست؟
عطرهای سنتی بیشتر بر پایه آب (گلاب و عرقیات) یا روغن بودند، در حالی که ادکلن و ادوپرفیوم امروزی معمولاً پایه الکلی دارند و ماندگاری و پخش بوی بیشتری می‌دهند.
۵. مشک در عطر قدیم ایران چه جایگاهی داشت؟
مشک از گران‌ترین مواد معطر بود، از هیمالیا وارد می‌شد و برای معطر کردن لباس، آماده‌سازی عروس و حتی هدیه بین حکومت‌ها استفاده می‌شد.
۶. آیا نت رز و گلاب هنوز در عطرهای امروز استفاده می‌شود؟
بله. رز یکی از پرکاربردترین نت‌ها در عطرهای زنانه و یونیسکس است و عطرهایی مثل دلینا نمونه آن هستند.
۷. اگر عاشق عطرهای شرقی و عودی هستم از کجا شروع کنم؟
با نمونه کوچک عطرهایی مثل اینترلود من یا عود فور گریتنس شروع کنید و ببینید کدام روی پوست شما بهتر درمی‌آید.
منابع
- Livius.org، فهرست مالیات‌های داریوش به روایت هرودوت (کندر عربستان): livius.org
- Atlas Obscura، گزارش درباره گلاب و قمصر: atlasobscura.com/articles/what-is-rose-water
- Atlas Obscura، جشنواره گلاب‌گیری کاشان: Kashan Rose Water Festival
- Euronews، گزارش درباره صادرات اسانس گل ایرانی: euronews.com
- Iran Chamber Society، پیشینه تاریخی عطر و عطرسازی در ایران: iranchamber.com
- University of Oxford، پژوهش درباره عطر و بو در ایران صفوی تا قاجار: oocdtp.web.ox.ac.uk
- Premium Beauty News، بازار عطر در ایران: premiumbeautynews.com
نویسنده: علی نیکی، کارشناس ارشد شیمی تجزیه و فرمولاسیون