عطرهای قدیمی ایران ؛ و ادکلنهای نوستالژیک
عطرهای قدیمی ایران؛ از گلاب و مشک تا ادکلنهای نوستالژیک
مقدمه
عبارت «عطرهای قدیمی ایران» دو معنی دارد. برای بعضی‌ها یعنی بوهای سنتی مثل گلاب، مشک، عنبر و عود که در خانه‌ها، عطاری‌ها و مراسم بوده‌اند. برای بعضی دیگر یعنی ادکلن‌هایی که با بوی آن‌ها بزرگ شده‌اند و حالا خاطره‌ی دهه‌های گذشته را زنده می‌کنند. این مقاله هر دو را پوشش می‌دهد و در پایان چند عطر قدیمی را معرفی می‌کند که هنوز می‌شود خرید.
اگر دنبال فهرست نوستالژیک‌های بیشتر هستید، مقاله عطرهای نوستالژیک زنانه و مردانه در لیلووا را هم ببینید.
جدول مقایسه ۳۰ ثانیه‌ای
| عطر (فارسی / انگلیسی) | گروه بویایی / طبع | ماندگاری / پخش بو |
|---|---|---|
| عطرهای سنتی | ||
| گلاب و روغن گل / Rose water & rose oil | گلی / معتدل و خنک | کم تا متوسط / نزدیک به بدن |
| مشک / Musk | حیوانی-پودری / گرم | بالا / نزدیک به بدن |
| عود / Oud | چوبی-دودی / گرم | بسیار بالا / قوی |
| ادکلنهای قدیمی و نوستالژیک | ||
| گرلن شالیمار / Guerlain Shalimar | شرقی-وانیلی / گرم | بسیار بالا / متوسط تا قوی |
| تیری موگلر انجل / Thierry Mugler Angel | شرقی-خوراکی / گرم | بسیار بالا / قوی |
| آرامیس مردانه / Aramis for Men | چرمی-شیپر / معتدل رو به گرم | بالا / متوسط تا قوی |
| دیویدوف کول واتر / Davidoff Cool Water | آبی-معطر / خنک | متوسط / متعادل |
| دیور فارنهایت / Dior Fahrenheit | چرمی-چوبی / معتدل رو به گرم | بالا / قوی |
ماندگاری و پخش بو بر اساس تجربه عمومی و بسته به نسخه و نوع پوست متفاوت است.
عطرهای سنتی ایرانی چه بودند؟
پیش از ادکلنهای الکلی، بوی خوش در ایران بیشتر از گیاه، گل و مواد طبیعی می‌آمد. مقاله‌ای پژوهشی درباره عطرشناسی در دوره اسلامی می‌گوید در بیشتر عطرنامه‌ها چهار ماده شاخص یعنی عنبر، عود، کافور و مشک دیده می‌شود. همشهری آنلاین هم از روغن گل، گل سرخ، بنفشه، یاس و رازقی به‌عنوان بوهای قدیمی و پرطرفدار یاد می‌کند.
گلاب و عرقیات
گلاب مشهورترین عطر سنتی ایرانی است: در غذا، طب سنتی، مراسم مذهبی و خانه به کار می‌رفت. امروز هم عطاری‌ها عرقیات متنوعی عرضه می‌کنند؛ مثل بیدمشک، نسترن، بهار نارنج و سنبل‌الطیب. این‌ها بیشتر برای مصرف خوراکی و سنتی‌اند، نه جایگزین ادکلن، اما حال‌وهوای عطرهای قدیمی را نگه داشته‌اند. اگر نت رز را دوست دارید، راهنمای عطرهای رز دمشقی را بخوانید.
مشک و عنبر
پژوهشگران دانشگاه آکسفورد که بوی و عطر را در ایران صفوی تا قاجار بررسی می‌کنند، می‌گویند مشک گران‌ترین ماده معطر آن زمان بود، از هیمالیا می‌آمد و برای معطر کردن لباس شاهان، آماده‌سازی عروس‌ها و هدیه بین حکومت‌ها به کار می‌رفت. برای آشنایی با این نت‌ها در عطرهای امروز، مقاله عطرهای مشکی و عطرهای با نت عنبر را ببینید.
عود و بخور
سوزاندن عود و پخش گلاب در مراسم مذهبی هنوز ادامه دارد و ریشه‌اش بسیار قدیمی است. واژه perfume هم از عبارت لاتین per fumum به معنی «از میان دود» آمده است. برای نمونه‌های امروزی، راهنمای بهترین عطرهای عود و عطرهای بخوری را بخوانید.
تفاوت عطر سنتی با ادکلن قدیمی
- پایه: عطرهای سنتی بیشتر بر پایه آب (گلاب و عرقیات) یا روغن‌اند، ادکلنهای قدیمی پایه الکلی دارند.
- ماندگاری: عطرهای روغنی نزدیک به بدن می‌مانند، ولی پخش بوی کمی دارند. ادکلنهای الکلی پخش بوی بیشتری دارند.
- کاربرد: عطر سنتی چند منظوره است (آشپزی، طب، آیین)؛ ادکلن بیشتر برای استفاده شخصی است.
چرا ادکلنهای قدیمی خاطره‌انگیزند؟
بو و حافظه ارتباط نزدیکی دارند و یک بوی آشنا می‌تواند آدم را به دوران دیگری ببرد. فروشگاه‌ها و وبلاگ‌های ایرانی عطرهایی مثل ماکسی، جوپ قرمز، سیلور سنت بوگارت و کاپتان بلک را از «قدیمی‌ها» و نوستالژیک‌ها معرفی می‌کنند. دقت کنید که این توصیف بیشتر از فروشگاه‌ها و تجربه کاربران می‌آید و آمار رسمی مستندی برای ترتیب محبوبیت آن‌ها در ایران وجود ندارد.
معرفی عطرهای قدیمی که هنوز می‌شود خرید
۱. عطر گرلن شالیمار (Guerlain Shalimar)
شالیمار در سال ۱۹۲۵ عرضه شد و یکی از قدیمی‌ترین عطرهای شرقی جهان است. غلظت رایج آن ادوپرفیوم و گروه بویایی آن شرقی-وانیلی با طبعی گرم است. نت‌های اصلی آن برگاموت، لیمو، ایریس، یاس، رز، وانیل، تونکا، اوپوپاناکس و صندل هستند و این عطر زنانه است. برای بانوان ۳۰ تا ۵۵ ساله که عطری کلاسیک، گرم و پرحضور برای شب و فصل‌های سرد می‌خواهند مناسب است. ماندگاری بسیار بالا و پخش بو متوسط تا قوی است.
نقطه قوت: وانیل و بخور مخملی که یک قرن بعد هم الگوی عطرهای شرقی است.
نقطه ضعف: بوی کلاسیک و سنگین آن برای سلیقه‌های جوان‌تر قدیمی به نظر می‌رسد.
۲. عطر تیری موگلر انجل (Thierry Mugler Angel)
انجل در سال ۱۹۹۲ در غلظت ادوپرفیوم عرضه شد و در گروه بویایی شرقی-خوراکی با طبعی گرم قرار دارد. نت‌های اصلی آن برگاموت، نارگیل، عسل، کارامل، پچولی، شکلات، وانیل و تونکا هستند و این عطر زنانه است. برای بانوان ۲۵ تا ۴۵ ساله که عطری جسور و شیرین برای شب می‌خواهند مناسب است. ماندگاری بسیار بالا و پخش بو قوی است.
نقطه قوت: امضای بویایی بی‌نظیر که پیشگام عطرهای خوراکی شد.
نقطه ضعف: شیرینی و قدرت زیاد که در هوای گرم سنگین است.
۳.عطر آرامیس مردانه (Aramis for Men)
آرامیس در سال ۱۹۶۶ عرضه شد و از قدیمی‌ترین عطرهای چرمی مردانه است. غلظت رایج آن ادوتویلت و گروه بویایی آن چرمی-شیپر با طبعی معتدل رو به گرم است. نت‌های اصلی آن برگاموت، مریم‌گلی، پچولی، یاس، چرم، خزه بلوط، وتیور، صندل و مشک هستند و این عطر مردانه است. برای آقایان ۳۰ سال به بالا که عطری رسمی، کلاسیک و باوقار می‌خواهند مناسب است. ماندگاری بالا و پخش بو متوسط تا قوی است.
نقطه قوت: چرم و خزه بلوط با شخصیتی که دیگر کمتر در عطرهای تازه پیدا می‌شود.
نقطه ضعف: برای مخاطب جوان ممکن است «بوی پدربزرگ» به نظر برسد.
۴. عطر دیویدوف کول واتر (Davidoff Cool Water)
کول واتر در سال ۱۹۸۸ در غلظت ادوتویلت عرضه شد و در گروه بویایی آبی-معطر با طبعی خنک قرار دارد. نت‌های اصلی آن نعناع، اسطوخودوس، گشنیز، رزماری، نت‌های دریایی، یاس، ژرانیوم، صندل، مشک، عنبر و خزه بلوط هستند و این عطر مردانه است. برای آقایان ۲۰ تا ۴۵ ساله که عطری تازه و ساده برای تابستان، دانشگاه و محل کار می‌خواهند مناسب است. ماندگاری متوسط و پخش بو متعادل است.
نقطه قوت: تازگی دریایی که برای استفاده روزمره بی‌دردسر است.
نقطه ضعف: ماندگاری آن در مقایسه با ادوپرفیوم‌ها کمتر است.
DAVIDOFF - Cool Water for Men
۵. عطر دیور فارنهایت (Dior Fahrenheit)
فارنهایت در سال ۱۹۸۸ عرضه شد و در گروه بویایی چرمی-چوبی با طبعی معتدل رو به گرم قرار دارد. نت‌های اصلی آن اسطوخودوس، ماندارین، برگاموت، جوزهندی، برگ بنفشه، یاس، چرم، وتیور، پچولی، تونکا و مشک هستند و این عطر مردانه است. نت برگ بنفشه به آن حالتی شبیه بنزین می‌دهد که امضای این عطر است. برای آقایان ۲۵ تا ۵۰ ساله که عطری متفاوت، دودی و قابل‌تشخیص می‌خواهند مناسب است. ماندگاری بالا و پخش بو قوی است.
نقطه قوت: شخصیت منحصربه‌فرد که با عطرهای رایج اشتباه گرفته نمی‌شود.
نقطه ضعف: بوی غیرمعمول آن همه را راضی نمی‌کند.
نوستالژیک‌های دهه ۸۰ و ۹۰ شمسی
منابع فروشگاهی ایرانی، سیلور سنت بوگارت (عرضه شده در ۲۰۰۶) را از خاطره‌انگیزهای دهه ۸۰ و ۹۰ شمسی و کاپتان بلک را نامی قدیمی و آشنا می‌دانند. اگر آن‌ها را دوست دارید:JACQUES BOGART - Silver Scent
Elixirs Of Eden - Captain Black
چطور از حال‌وهوای عطرهای قدیمی در سبک امروز استفاده کنیم؟
لازم نیست برای زنده کردن حس قدیم، فقط یک عطر کلاسیک را همان‌طور که بود بپوشید. چند راه ساده وجود دارد:
- کم‌پاش کنید: عطرهای قدیمی معمولاً غلیظ‌اند. یک تا دو پاف روی گردن یا مچ کافی است و در محیط بسته بیشتر از این آزاردهنده می‌شود.
- لایه‌بندی کنید: بوی کلاسیک را با یک عطر تازه‌تر ترکیب کنید تا مدرن‌تر شود. برای شروع، راهنمای لایه‌بندی عطر را بخوانید.
- زمان استفاده را درست انتخاب کنید: عطرهای شرقی و چرمی مثل شالیمار و آرامیس برای شب و مهمانی بهترند، و عطرهای آبی مثل کول واتر برای روز.
- سنت و مدرن را کنار هم بگذارید: می‌توانید گلاب یا عرقیات را برای فضای خانه و آشپزی نگه دارید و ادکلن را برای استفاده شخصی انتخاب کنید.
همچنین اگر عطر قدیمی را از مادر، پدر یا بزرگ‌ترها به یاد دارید، خرید یک نمونه کوچک بهترین راه برای فهمیدن این است که نسخه امروزی همان حس را می‌دهد یا نه. گاهی بو همان است، ولی سلیقه ما عوض شده است.
نکات کلیدی برای خرید عطر قدیمی
۱. فرمول عوض شده است. بسیاری از عطرهای قدیمی در دهه‌های اخیر به دلیل استانداردهای ایمنی مواد بازفرمول‌بندی شده‌اند و نسخه امروز ممکن است با خاطره شما تفاوت داشته باشد. راهنمای ایمنی عطر و IFRA را بخوانید. برای نمونه‌ای از این تفاوت، مقایسه شانل نامبر ۵ قدیمی و مدرن را ببینید.
۲. اصالت را بسنجید. عطرهای معروف تقلبی هم زیاد دارند. از فروشگاه معتبر بخرید و کد بچ و بسته‌بندی را بررسی کنید.
۳. اول نمونه امتحان کنید. عطرهای قدیمی با ترکیب‌های سنگین‌تر همیشه با سلیقه امروز نمی‌خوانند.
۴. فصل را در نظر بگیرید. شالیمار، انجل و آرامیس برای پاییز و زمستان و کول واتر برای تابستان بهترند.
کدام عطر برای شما مناسب‌تر است؟
اگر دنبال حس مادربزرگ و کلاسیک هستید… شالیمار را امتحان کنید.
اگر عطری چرمی و رسمی می‌خواهید… آرامیس یا فارنهایت انتخاب‌های مناسبی‌اند.
اگر عطری خنک و روزمره می‌خواهید… کول واتر را بردارید.
اگر عطری شیرین و شبانه می‌خواهید… انجل برای شما است.
جمع‌بندی
عطرهای قدیمی ایران هم شامل گلاب، مشک، عنبر و عود است که ریشه در فرهنگ ما دارند و هم شامل ادکلنهای کلاسیکی که خاطره بسیاری از ما را ساخته‌اند. نسخه امروز آن‌ها ممکن است کمی با گذشته فرق داشته باشد، پس پیش از خرید نمونه امتحان کنید و از فروشگاه معتبر بخرید. برای انتخاب بهتر، راهنمای خرید عطر اورجینال را هم ببینید.
برای مشاهده مجموعه کامل عطرهای اورجینال، از فروشگاه عطر لیلووا دیدن کنید.
سوالات متداول (FAQ)
۱. عطرهای قدیمی ایران چه بودند؟
گلاب، روغن گل، مشک، عنبر، عود و بخور از شاخص‌ترین عطرهای سنتی بودند و بعدها ادکلنهای اروپایی هم به بازار آمدند.
۲. چهار عطر اصلی در متون قدیمی کدام‌اند؟
در بیشتر عطرنامه‌های دوره اسلامی، عنبر، عود، کافور و مشک از عطرهای شاخص شمرده می‌شوند.
۳. تفاوت عطر سنتی و ادکلن چیست؟
عطرهای سنتی بیشتر پایه آب یا روغن دارند و نزدیک به بدن می‌مانند؛ ادکلن‌ها پایه الکلی و پخش بوی بیشتری دارند.
۴. آیا عرق بیدمشک و گلاب عطر محسوب می‌شوند؟
بیشتر برای مصرف سنتی و خوراکی‌اند و بوی ملایمی دارند. می‌توانند حس عطر قدیمی را بدهند، اما جایگزین ادکلن نیستند.
۵. چرا عطرهای قدیمی با نسخه امروزی فرق دارند؟
بسیاری از آن‌ها به دلیل استانداردهای ایمنی مواد و تغییر مواد اولیه بازفرمول‌بندی شده‌اند.
۶. بهترین عطر قدیمی برای آقایان کدام است؟
آرامیس و فارنهایت برای سبک چرمی و کلاسیک و کول واتر برای سبک خنک و روزمره گزینه‌های خوبی‌اند.
۷. بهترین عطر قدیمی برای بانوان کدام است؟
شالیمار برای عطر شرقی کلاسیک و انجل برای عطر خوراکی و جسور انتخاب‌های شناخته‌شده‌اند.
منابع
- Majalla، مقاله درباره عطرها و بخور در فرهنگ عربی و اسلامی: en.majalla.com
- University of Oxford، پژوهش درباره عطر و بو در ایران صفوی تا قاجار: oocdtp.web.ox.ac.uk
- Gulf News، عطرهای کلاسیک و قدیمی: gulfnews.com
- Wikipedia، مدخل عطر سنتی (Attar): en.wikipedia.org/wiki/Attar
- همشهری آنلاین، تاریخ عطر: hamshahrionline.ir
- پژوهش «عطرشناسی در سنت داروشناسی دوره اسلامی» (ensani.ir): ensani.ir
نویسنده: علی نیکی، کارشناس ارشد شیمی تجزیه و فرمولاسیون
